Symbolen gezocht!

Geplaatst op 12 oktober 2015 door

Vele bewegingen hebben hun eigen symbool. Als je ze ziet, weet je vaak meteen waar een bericht, een demonstratie, een partij, een vereniging, een conferentie etc. over gaat. Zo’n symbool maakt de beweging visueel herkenbaar en daardoor extra effectief.

Het symbool van de vrijdenkersbeweging is sinds de 19e eeuw de pensée (Frans voor ‘gedachte’) of pansy, een driekleurig viooltje (typisch een combinatie van paars, blauw, wit en/of geel) dat ook De Vrije Gedachte voert. Andere bloemen die tot symbool zijn uitgegroeid zijn bijvoorbeeld de klaproos (de vredesbeweging, vooral na het gedicht In Flanders fields the poppies blow uit de Eerste Wereldoorlog; later werd het peace-teken bekender), de rode roos (het socialisme, nog te zien in het logo van bijv. de PvdA; de kleur rood in het algemeen ook) en verscheidene revoluties zoals de Anjerrevolutie (Portugal 1974), de Rozenrevolutie (Georgië 2003), de Tulpenrevolutie (Kirgizië 2005) en de Jasmijnrevolutie (Tunesië 2011).

Er bestaan ook meer abstracte en simpele symbolen, zoals de grote religies heel goed hebben weten te verbreiden: iedereen herkent onmiddellijk een christelijk kruis, een islamitische halve maan (vaak met ster) of een joodse davidsster, die dan ook in verschillende nationale vlaggen zijn opgenomen. Daarnaast zijn er weinig ideologieën zo goed in geslaagd om hun teken te propageren als het nationaal-socialisme (hakenkruis/swastika) en het marxisme/socialisme/communisme (hamer en sikkel). In feite zijn ze heel simpel te onthouden en makkelijk te tekenen en dat is waarschijnlijk ook de kracht ervan.

Het heeft enige tijd geduurd voordat men ook symbolen uitvond voor atheïsme, en dat is begrijpelijk: hoe kun je nou ‘het gebrek aan geloof in iets’ visueel weergeven? Uiteindelijk kwam men bij American Atheists (AA) in 1963 op het idee om hun logo, de Atomic Whirl, te baseren op de visualisatie van Rutherfords atoommodel. Tegen die tijd stond het atoom al symbool voor de natuurwetenschap en AA wilde ‘erkennen dat de mensheid alleen naar een beter leven kan reiken door het gebruik van wetenschappelijke analyse en vrij en open onderzoek’. Sindsdien zijn er veel nieuwe varianten op gekomen; het huidige logo (1) is een vernieuwde versie van het origineel. Een later ontwerp (2) poogde de atoom en de A te verenigen; het staat stoer, maar is niet makkelAtheist symbols boxijk te onthouden en eigenlijk veel te druk. Mijn eigen voorkeur gaat uit naar een versimpelde versie daarvan (3) die o.a. gebruikt wordt door The Thinking Atheist: de letter A met een bijna gesloten cirkel. De Richard Dawkins Foundation heeft in 2007 met succes een nog simpeler alternatief bedacht en verspreid: de scharlakenrode cursieve ‘A‘ met extra lange linkerpoot (4), die wereldwijd is overgenomen door atheïstische groeperingen en ook is doorgedrongen in het vernieuwde logo van AA.

In 1965 hield de British Humanist Association (BHA) een wedstrijd om een symbool te ontwerpen voor het nauw aan atheïsme verwante humanisme. Het winnende ontwerp van Dennis Barrington was de Happy Human, de blije of gelukkige mens, een simpel poppetje in de vorm van een H. Dit beeld is nog veel succesvoller gebleken dan het twee jaar oudere atoom van American Atheists: talloze humanistische groepen ter wereld gebruiken het in allerlei varianten.

Er zijn echter nog enkele bewegingen of principes die ondanks hun ouderdom nog steeds geen herkenbaar symbool hebben. Bewegingen of principes die heel sterk staan, soms juist nog veel sterker zouden moeten worden. Vrijheid van meningsuiting is er zo een; hoe zoHappy Charlieu je dat visualiseren? Er bestaat een heuse “Free Speech Flag“, maar die symboliseert niet meer dan de visuele waarden van een bepaalde code waarmee je cd’s en dvd’s kunt branden en is alleen onder technische nerds enigszins bekend. En eigenlijk is-ie foeilelijk en heeft weinig met meningen uiten te maken, ook al is de oorsprong wel grappig. Ik denk dat we sinds begin dit jaar echter een alternatief hebben: Je suis Charlie. De tekst kun je vertalen en de kleuren kun je aanpassen, maar de Franse zwart-witte tekst staat sinds de aanslag op Charlie Hebdo op 7 januari 2015 wereldwijd symbool voor het recht op vrije meningsuiting. Helaas niet voor iedereen: sommigen zien dat krantje en daarom de leus (ook) als atheïstisch, religiekritisch dan wel antireligieus, decadent en obsceen (‘ok niet de tekst zelf maar al die blote cartoons dan’), haatzaaiend in het algemeen en/of racistisch dan wel (hoe kon het ook anders?) “islamofoob”. Maar daarover hoeft men het niet wereldwijd eens te zijn; de meeste mensen geen Charlie zijn, zijn sowieso tegen de vrijheid van meningsuiting of willen die zodanig inperken dat heel wat satire en opinies niet meer zouden mogen. Dat een hoop mensen het er niet mee eens zijn, is natuurlijk ook geen hindernis gebleken voor alle andere hierboven genoemde symbolen. De vraag is alleen hoe duurzaam de drie woorden blijven in verband met dit principe. Heel interessant vond ik hoe de IHEU de Happy Human combineerde met Je suis Charlie en het opgeheven potlood, dat ook symbool voor de persvrijheid (vooral van cartoonisten) is geworden.

Een ander principe/beweging dat het tot dusver zonder universeel herkenbaar teken heeft moeten stellen is secularisme. De scheiding van kerk en staat en kerkstaatde gelijkheid voor de wet zou wereldwijd moeten worden doorgevoerd om te voorkomen dat mensen via de staat door religies worden gediscrimineerd, onderdrukt en vervolgd, maar ook dat gelovigen (zolang ze het privé houden en anderen niet schaden) de vrijheid te gunnen om hun geloof te belijden als zij dat willen. In dit moderne tijdperk van godsdienstoorlogen is zo’n symbool waar mensen van verschillende religies of geen zich onder kunnen verenigen broodnodig. Het zal daarom duidelijk zijn dat een atheïstisch, humanistisch, vrijdenkers- of vrijheid van meningsuitingsymbool hier niet volstaat. Hoewel natuurlijk verwant aan de voorgaande, het is een ander concept en om geaccepteerd te worden moet het dan ook anders uitgebeeld worden. Het is mij opgevallen dat op secularistische betogingen eigenlijk alleen teksten of nationale vlaggen (of andere nationale symbolen) worden gebruikt. Het probleem is dat nationalisme en secularisme lang niet altijd samenvallen, sommige minderheden zo’n vlag niet zullen accepteren en uiteraard dat een landsvlag de grenzen niet overstijgt. Met teksten kom je natuurlijk al aardig ver, die leggen doorgaans helderder uit wat je bedoelt, maar hoe korter hoe krachtiger, je zult vertaalproblemen houden en symbolen zijn nou eenmaal cooler. Ik wil vlaggen en borden met dezelfde secularismetekens kunnen zien van IJsland tot Indonesië!

Als iemand een universeel toepasbaar secularismesymbool weet of kan ontwerpen, zou dat fantastisch zijn. Wellicht moet De Vrije Gedachte in navolging van de BHA simpelweg een wedstrijd organiseren, wie weet of dat weer zal resulteren in een teken dat de hele wereld verovert. Hetzelfde geldt overigens voor republicanisme; in 2013 is geëxperimenteerd met gebroken kroontjes, kronen met verbodstekens en de kleur wit, maar het heeft nog niet echt aangeslagen.




13 reacties “Symbolen gezocht!”


  1. HvandenBerg schreef:

    Ik lees “maar ook dat gelovigen (zolang ze het privé houden en anderen niet schaden) de vrijheid te gunnen om hun geloof te belijden als zij dat willen”. Venijnige tussenzin, die de vrijheid van meningsuiting in één keer opheft. En dan dat gunnen, wat uitgaat van een machtsverhouding en zo de gelijkheid tussen mensen opheft. Je bent voor vrije meningsuiting of niet, voor gelijkheid of niet, een voorwaarde stellen doet denken dat je er een dubbele agenda op na houdt. De vrijdenker kan het niet laten.
    Trouwens anti-symbolen zullen nooit werken, geef aan waar je voor staat, niet waar je tegen bent.

  2. Leon Korteweg schreef:

    Beste HvandenBerg,
    ‘Privé’ is hier inderdaad misschien niet het goede woord, geloofsovertuigingen mogen ook publiekelijk geuit worden, zolang ze maar niet worden opgelegd aan anderen via onderwijs, politiek, het recht etc. hetgeen de scheiding tussen kerk en staat en andermans vrije denken en doen schendt.
    Ik ben het met je eens dat anti-symbolen niet goed werken en dat je kleur moet bekennen wat je zelf wilt. Ik noem me liever vrijdenker, skepticus, humanist dan atheïst, antitheïst of antireligieus. Liever secularist dan antitheocraat. Liever republikein dan antimonarchist. Ook al beschrijven al die termen mij correct.

  3. Jakob Bolk schreef:

    Van den Berg filtert passages uit het verhaal van Leon Korteweg die volgens hem / haar de vrijheid van meningsuiting onderuit halen. Ik ben het daar niet mee eens, geloven is uiteraard iedereen “gegund,” maar dient te worden gerangschikt onder een persoonlijke aangelegenheid wat opgesloten moet worden binnen het privé-domein !
    Ook scholen en andere sociaal maatschappelijke organisaties hebben niet als taak om politieke of religieuze denkbeelden te onderwijzen. Daarvoor zijn kerken of andere bedevaartsoorden het meest geschikt.

  4. ben warner schreef:

    Het zal niet gemakkelijk zijn een symbool te bedenken dat het vrije denken weergeeft. Het wiskundig symbool voor oneindigheid komt dicht in de buurt. Twee cirkelvormige delen die aangeven dat er meer dan één denkwereld kan bestaan. Het strikpunt symboliseert de ontmoeting alsmede het passage punt waarin het ene denken kan overgaan in het andere. Omdat het vrije denken openstaat voor nieuwe inzichten mag de lemniscaat niet uit een ononderbroken lijn bestaan. Het (ons) symbool zal dan hetzelfde figuur dienen te zijn maar in een strreepjeslijn met openingen. Het geheel niet in een kleur en ook niet zwartwit. Afwisselende kleuren van de regenboog lijken mij passend, omdat daarmee het licht in alle facetten wordt weergegeven.

  5. Peter Waterdrinker schreef:

    Bedenken van een sterk logo valt niet mee, daar weten ook alle grote bedrijven over mee te praten. Helemaal moeilijk wordt het om een geestelijk product in een logo beeld te geven. Hulde voor degene die met een goed ontwerp komt.
    Maar nu even wat anders, de werkelijke reden dat ik reageer. In reactie 2 zegt Leon als verweer dat hij als niet-in-god-gelovige zich liever niet atheïst noemt. Dat in het kader anti-symbolen. Jammer, jammer, jammer!
    Het woord atheïsme heeft inderdaad een negatieve klank in zich, maar is dat de schuld van het woord? Ik dacht het niet. Zo wel, dan zijn bv. de woorden a-politiek en a-technisch ook negatieve woorden. Niet dus.
    Ik kom helaas nog al eens niet-gelovigen tegen die zich pertinent niet atheïst willen noemen. Vreemd want dat zijn ze natuurlijk wel. Ik spreek ze daar dan op aan, zelden met resultaat. De ‘a’ in atheïsme wordt helaas als ‘anti’ gezien, wat het volgens de letter niet is. Er is dus een hele weg te gaan om atheïsme die connotatie te geven die het toehoort, namelijk ‘niet geloven in bestaan van een god/goden’. Meer niet.
    Mag ik bij deze iedere niet-gelovige met klem vragen zich atheïst te noemen en indien nodig daarover uitleg te geven?! Atheïsme moet meer bekend worden, hoe meer des te beter het wordt begrepen.

  6. Hans Velderman schreef:

    Ik stel een visje of een kruisje voor als symbool. Het visje als symbool voor het happen naar adem door een vis op het droge als ik het denkniveau van sommigen onder u waarneem. Het kruisje voor de xenofobe ideeen die ik lees onder zogenaamde humanisten.

  7. HvandenBerg schreef:

    Bolk 3: ‘Ik ben het daar niet mee eens, geloven is uiteraard iedereen “gegund,” maar DIENT te worden gerangschikt onder een persoonlijke aangelegenheid wat opgesloten MOET worden binnen het privé-domein!’ Kijk, dat is nou net wat ik bedoel met uitsluiting van vrije meningsuiting!
    En dat de heer Bolk politieke denkbeelden in kerken en bedevaartsoorden wil onderwijzen! Ik dacht nou net dat één van de strijdpunten van atheïsten is de politiek en de religie te scheiden.

  8. Jakob Bolk schreef:

    Van den Berg,

    Mijn betoogtrant is niet gebaseerd op het demoniseren van bevolkingsgroepen omwille het indammen van meningsvrijheid, integendeel ! Religie over de hele wereld is een dictatuur, zo eisen ze een sleutelrol op in discussies als euthanasie, abortus, christelijk onderwijs, weigerambtenaar, jongensbesnijdenis, rituele slacht en (on)gelijke behandeling van homo’s / lesbische ect. Een slechte zaak natuurlijk, religie staat los van politieke en maatschappelijke vraagstukken en dient dus achter de voordeur blijven, of eventueel binnen de muren waar de geur van pepermunten en wierook overheerst !

    In mijn laatste alinea heb ik per abuis ook de politiek genoemd om te onderwijzen in kerken en bedevaartsoorden. Dat deze vergissing voor u werkt als een stier met een rooie lap was te voorzien !

  9. Hans Velderman schreef:

    Meneer Bolk,
    Of u hebt jarenlang geslapen, of u hebt tijdens uw dagelijkse beslommeringen e.e.a. gemist.
    Uw argumenten waarin u religies moraliteit verwijt beste meneer Bolk, ligt enigszins anders!
    Deze zaken zijn reeds jarenlang overgenomen door ethici. Ook grappenmakers natuurlijk. Immers zij deinen mee op de gevoelens en gewetensvragen die in de tijd ontstaan Zij, de ethici zijn de nieuwe orakels van Delphi. Niet meer of minder dan plaatsvervangers van de dominees, priesters en andere zielenknijpers.
    Blijven over de psychologen? Ook leuk! Helaas geen grapjurken! Een beroepsgroep met een zeer hoog percentage zelfdodingen. Proberen misschien van patiënten te horen wat de strohalmen zijn om te overleven.
    Nee dan liever symbolen!!!!! Wat denkt u eigenlijk over het symbool van een leeg hoofd? Nee, even niet boos worden! Na het legen van uw hoofd alle beschikbare info in uw hoofd stampen, plaats genoeg. Daarna alles accepteren als info! En uiteraard niet als waar! Daarna gaat u aan de slag en gaat uw opgeslagen info vergelijken met andere info. Daarna komt u er achter dat waar u aan twijfelt door anderen als waarheid wordt ervaart . Verder lijkt het wel dat wat u voor waar houdt onzin blijkt te zijn.
    Bent u zover dat u in de war raakt! Dan en alleen dan hebt u een kleine kans dat u mens wordt.

  10. Jakob Bolk schreef:

    Meneer Velderman,

    Ik ga niet met u in competitie over de vraag wie van ons de beste studie resultaten heeft behaalt……tenzij u mij uitdaagt. Maar dit lijkt mij irrelevant en niet passen in deze discussie, een discussie waar wij het in ieder geval onderling niet eens worden !

    Groet.

  11. Hans Velderman schreef:

    Jammer. In een discussie gaat het niet om gelijkhebben! Het gaat om argumenten uitwisselen waar de anderen en jezelf iets van kunnen opsteken. Soms lijkt het inderdaad op gelijkhebben. Zoals u ongetwijfeld ervaren hebt, bestaat er niet zoiets als waarheid, gelijkhebben en dergelijke herkenbare bevredigingen. Neem nu Charlie Hebdo. “Zum kotzen” volgens velen voor de aanslag en nu een symbool voor vrije? meningsuiting. Nu staan ze symbool. Maar voor wie eigenlijk nog. Vraag het maar na en u zult versteld staan.

  12. HvandenBerg schreef:

    Bolk 8: ‘DIENT dus achter de voordeur blijven, of eventueel binnen de muren waar de geur van pepermunten en wierook overheerst!’ Meneer Bolk, bij u zijn sommige varkens meer gelijk dan andere. Ik heb geen stier en ook geen rode lap om me te buiten te gaan aan gescheld. Ik kom ook niet met beschuldigingen van dictatuur.

  13. Hans Velderman schreef:

    Symbolen gezocht? Neem nu een druppel water. Valt uit de hemel, op de grond, dringt door de ondergrond, tussen grint- en kleilagen.
    Nu op dit moment als u naar de kraan loopt en uw beker vult, kan het zomaar zijn dat u water drinkt dat duizenden jaren geleden op onze aarde neerviel. Door bedrijven die kraanwater produceren, wordt dit water o.a. uit de grint/zandlagen opgezogen en in uw huis via de kraan afgeleverd.
    U en ik, bijna alle levende wezens zijn opgebouwd voor ongeveer 70% uit water. En nu zoekt u een symbool!? Waarom geen waterdruppel? Omdat deze druppel voor menselijke activiteiten staat, o.a. politieke activiteiten. Omdat er b.v. door en voor economische belangengroepen mensen jarenlang verontreinigd water drinken.
    Neem de gemeente Nijmegen waar uw voorzitter woont. Ooit werd dit water over actieve koolfiltering gezuiverd om het door de Zwitserse-, Franse-, Duitse- en amdere in de chemie/farmacie belanghebbende grondwatervervuilers het gif te verwijderen. Ja, dacht uw waterleidingbedrijf Vitens toen; we hebben 2 pompstations en we mengen het water met het gif van pompstation Nieuwe Marktstraat met het water van Heumensoord, en? Dan, ja dan zitten we onder de norm!
    Kunnen we Pec Zwolle sponseren. Hoera!
    Nu hebben ze, “Vitens”, iets tegen flessenwater? Gek eigenlijk, verkopen ze zelf ook!
    En u dan als gelovige symbolenzoeker? Blijf maar in de kudde. Slaap maar lekker door.
    Het duurde 16 jaar, voordat er nu eindelijk een einde komt aan die distributie van troep. Nu op dit moment is de aansluiting op een netwerk met schoner drinkwater bijna voltooid.




Reageer