Ontkeren is moeilijk, maar het kan

Geplaatst op 13 november 2015 door

Scroll to read this article in English

Een goede vriendin van me die graag het gesprek aangaat met gelovigen, complotdenkers, aluhoedjes en anderen vroeg zich onlangs gefrustreerd af waarom zij nog nooit iemand heeft ontkeerd, ook al heeft ze met veel moeite aangetoond dat de samenzweringstheorie niet klopt,  het middeltje kwakzalverij is, het onderzoek pseudowetenschappelijk verliep, het dogma niet deugt enzovoort. Kun je nou niemand van een onzinidee afpraten? Nou, dat kan wel degelijk, zoals ik onder andere uit eigen ervaring ook kan bevestigen: andere mensen hebben mij ook heel wat misvattingen uit mijn hoofd gepraat, waar ik hen nu dankbaar voor ben. Maar verwacht niet dat iemand meteen roept: ‘Tsjonge jonge, wat was ik dom!’

In de meeste gevallen zullen mensen niet ogenblikkelijk ontkeren, laat staan publiekelijk. Dat komt omdat iedereen zichzelf graag als intelligent ziet en daardoor gauw erg trots is op wat men denkt te weten. Beseffen dat je ernaast zat, zeker als je dat al jaren hebt lopen verkondigen, wekt schaamte op, en nog meer om dat publiekelijk te doen. (Mark Lynas zegt bijvoorbeeld dat hij beschaamd is dat het hem ’15 jaar kostte om te leren zelf na te denken over [ggo’s]’ (2:04)). Als je je cognitieve dissonantie niet meer kunt reduceren, heb je de neiging om stilletjes van mening te veranderen en voortaan te doen alsof je altijd al gedacht hebt zoals je nu doet, zodat je geen gezichtsverlies hoeft te lijden. Het is heel menselijk en begrijpelijk dat iemand zijn ongelijk niet publiekelijk zal toegeven, temeer omdat je een groot risico hebt dat anderen je zullen uitlachen en met je spotten omdat je onzin hebt geloofd. Die angst houdt je ‘in de kast’ en dwingt je om nog een tijdlang je oude standpunt vol te houden, ook al weet je inmiddels wel beter. Het is daarom belangrijk dat iedereen die een ander probeert te overtuigen, haar of hem niet persoonlijk aanvalt, mede omdat dit het idee voedt dat de opvatting onderdeel is van hun –onveranderlijk geachte– identiteit. (Dat probleem zie je tegenwoordig sterk als je kritiek levert op de islam; al snel roept men dat je zojuist 1,zoveel miljard moslims hebt “beledigd!“). De opvatting dient te worden gezien als iets onafhankelijks van het individu, waar iedereen voor zou kunnen vallen, maar dat ook iedereen op rationele gronden (weer) zou kunnen afwijzen.

Als vrijdenker/skepticus probeer ik überhaupt niet te veel emotioneel te investeren in ideeën. De verwachte teleurstelling als zou blijken dat het niet zo is, zorgt ervoor dat je overal de gekste excuses gaat zoeken en je in de meest onlogische bochten gaat wringen om aan de opvatting vast te kunnen houden. Veel beter is een houding van twijfel, zoals Theo Maassen zegt: ‘Twijfel is belangrijk, al is het maar om erop voorbereid te zijn dat het anders is dan je denkt.’ Ik weet dat ons brein feilbaar is, dat we voortdurend fouten maken en allemaal wel eens in onzin. Dat lossen we het best op door bereid te zijn om onszelf te corrigeren als we ontdekken, of anderen ons erop wijzen, dat een idee van ons een misvatting is. Als je moedig genoeg bent, dan geef je het goede voorbeeld en geef je ook publiekelijk toe dat je het fout kunt hebben, en als je durft ook wanneer je denkt dat je iets echt fout hebt/had. Laat anderen zien dat fouten maken mag, zo lang je ze maar corrigeert en eerlijk bent, misschien komen zij er dan ook makkelijker voor uit wanneer zij zichzelf uit een waan hebben bevrijd. En bedenk dat je wellicht al heel wat mensen stilletjes op andere gedachten hebt gebracht, ook als ze dat niet openlijk durven toegeven.

 

Deconversion is hard, but possible

 

A good friend of mine who likes to discuss with religious people, conspiracy theorists, tin foil hats and others, recently asked in frustration why she had never deconverted anyone, despite having shown with great effort that some conspiracy theory is wrong, a certain ‘medicine’ is quackery, research was conducted pseudoscientifically, dogma is flawed and so on. Can you never actually talk someone out of a bullshit idea? Well, you certainly can, as I can confirm from amongst other things my own experience: other people talked lots of misconceptions out of my head as well, for which I’m quite grateful to them now. But don’t expect someone to immediately shout out loud: ‘Oh wow, I was so stupid!’

In most cases people won’t convert instantly, let alone publicly. This is because everyone likes to think of themselves as intelligent, and so they take great pride in knowing what they think they know. Realising they’re wrong about something, especially if you’ve been promoting it for years, induces shame, and even more to admit openly. (For example, Mark Lynas says he is ashamed it took him ’15 years to learn to think for myself on [GMOs]’ (2:04)). When you can no longer  reduce your cognitive dissonance, you tend to quietly change your mind and henceforth pretend you’ve always thought the way you do now, so you don’t have to lose face. It’s very human and understandable that someone won’t publicly admit being wrong, especially because you run the risk that others will laugh at you and mock you for having believed nonsense. That fear keeps you ‘in the closet’, and forces you to maintain your old standpoint for a while longer, even though you know better by then. It is therefore important to anyone who tries to convince someone else to not attack her or him personally, also because this feeds the idea that a belief is part of their –considered unchangeable– identity. (At present, you see this is a huge problem when you criticise Islam; before you know it, one says ‘you’ve just offended 1.some billions of Muslims!’). A belief should be regarded as something independent from the individual, which anyone could fall for, but also everyone could reject  (again) for rational reasons.

As a freethinker/skeptic, I try to not be too emotionally invested in ideas in the first place. The expected disappointment if they would turn out to be untrue, makes you seek the weirdest excuses, and wrestle yourself into the most illogical positions, just to be able to maintain the belief. It’s much better to maintain an attitude of doubt, as Theo Maassen said: ‘Doubt is important, if only to prepare yourself for the possibility that things are different than you think.’

I know our brain is flawed, that we constantly make mistakes, and all of us fall for nonsense sometimes. We can best resolve that to be ready to correct ourselves when we discover, or others point out, that an idea of ours is erroneous. If you’re brave enough, you give the right example and publicly admit that you could be wrong, and if you dare also when you think you actually got something wrong (past or present). Show others that it’s ok to make mistakes, as long as you correct them and are honest; perhaps they will also more easily come forward when they’ve freed themselves from a delusion. And consider that you’ve perhaps already quietly changed lots of people’s minds already, even if they don’t dare admit it publicly.




4 reacties “Ontkeren is moeilijk, maar het kan”


  1. Hans Velderman schreef:

    In de 2e alinea tussen haakjes;”Dat probleem zie je tegenwoordig sterk als je kritiek levert……” Lijkt me iemand die het zou kunnen snappen, alle ingrediënten aanwezig. Helaas! Oja, lees ook wat er vooraf gaat aan deze zin tussen de haakjes. Probeer dan uw hersencellen onbevooroordeeld hun gang te laten gaan. Bij de puntjes kunt u naar believen iets invullen.

  2. joop dorrepaal schreef:

    Meneer Velderman,
    Wellicht ben ik wat vermoeid geraakt door mijn pogingen het cryptogram uit de VK van vandaag op te lossen, maar ik vrees dat ik uw commentaar niet begrijp. Na enig nadenken zou ik kunnen veronderstellen dat u “wat er vooraf gaat aan deze zin tussen de haakjes”, en dan wel de zin die start met: “Het is daarom…” opgevat heeft als een oxymoron, dat is hij m.i. echter niet. Maar ik zou me kunnen vergissen.
    Legt u eens uit…

  3. Hans Velderman schreef:

    Op zich is het een goed en begrijpelijk art. van dhr. Korteweg. Geen tegenstelling meneer Dorrepaal. Echter, en dat bedoel ik met mijn commentaar, dit geldt voor elke overtuiging en het proberen van anderen op andere gedachten te brengen.
    Immers enige waarheid bestaat niet. Je aanvaart slechts datgene dat je gelukkig maakt als waarheid. Voor het individu dan! Daarna ga je op zoek en beland je in de kudde gelijkdenkenden .
    Probeer van daaruit maar eens te ontkeren.
    Geldt voor religieuzen, ontkenners, vooral wetenschappers en politici. Kom je op andere gedachten, wordt dit door de andere kuddegenoten als zwakheid betiteld.
    Er is altijd een oplossing stap uit de kudde en word jezelf.

  4. joop dorrepaal schreef:

    “Wees uzelf”, sprak ik tot iemand; maar hij kon niet: hij was niemand! Wie was ook al weer de frivole geest die dit dichtte…?

    Theoretisch is die oplossing van uit de kudde te stappen er wel, maar is hij ook uitvoerbaar? Om een term uit de fysica te gebruiken: kuddevorming is een coagulatieproces. Het verschijnsel coagulatie kan zich namelijk voordoen doordat ieder deeltje van een “klont” door bepaalde krachten aan de andere gebonden is en grosso modo niet in staat is zich daaraan te onttrekken. Het zit gevangen in een potentiaalput en er is een hoeveelheid energie nodig om daaruit te kunnen ontsnappen. Nu gaat het in dit fysische voorbeeld alleen nog maar over elektrostatische krachten. In een kudde van levende wezens hebben we te maken met een diversiteit van krachten, zeker bij de mens. Eerlijk gezegd lijkt het me onwaarschijnlijk dat een “totale ontsnapping” mogelijk zou zijn. Wel kun je je t.a.v. bepaalde krachten (denk aan religie) vrijvechten en je non-conformistisch opstellen. Dat zal (vooral psychische) energie kosten: niet alleen voor de ontsnapping, maar ook om te voorkomen dat je weer teruggetrokken wordt. Totale vrijheid t.a.v. alle krachten lijkt me echter een onmogelijkheid en linea recta naar de ondergang te leiden; de evolutie heeft namelijk enorm veel voordelen aan het mechanisme van de kudde gekoppeld. We blijven elkaar nodig hebben, een zekere minimale afhankelijkheid lijkt me daardoor onvermijdelijk. Ik schat zelfs dat dit minimum veel dichter bij de 100% ligt dan bij de 0%… Dit percentage is bepalend in hoeverre je – zoals de dichter het uitdrukte – rsp. niemand of iemand bent. Wie uit de relatieve windluwte van de rots van zijn cultuur treedt is de bescherming van de daaraan gekoppelde moraal kwijt; in de woestijn die hij inloopt wordt hij tot op het bot gezandstraald. Slechts met die delen van de huid die van een dikke eeltlaag zijn voorzien kan het heel voorzichtig geprobeerd worden. Selectief winkelen dus…

    Met betrekking tot het hoofdthema zou ik dan willen opmerken dat wanneer je iemand wilt “verlossen” uit een potentiaalput van een naar jouw mening kwalijke opvatting of cultuur, je eerst moet beginnen met de analyse van de krachten die hem daar binden. Pas daarna zou je een ontsnappingsplan voor hem kunnen opstellen waarbij het aanbeveling verdient dat hijzelf het leeuwendeel van de inspanning verricht. (Wie ooit management- of verkoopcursussen volgde weet wel ongeveer hoe dat zou kunnen.) Maar het ombuigen van de overtuiging van iemand van artikel 31 of een jehova-getuige van zijn geloof praten moet opgevat worden als slechts een vingeroefening. Het “betere werk” kan gevonden worden door te kijken naar het (verre van volledige) rijtje plaatsnamen Guernica, Warchau, Rotterdam, Londen, Coventry, Hamburg, Bremen, Dresden, Hiroshima, New York, Amsterdam, Madrid, Londen, waaraan nu dus die van Parijs (wederom) is toegevoegd. Men schijnt zijn zin slechts te kunnen krijgen door zoveel mogelijk van zijn medemensen te intimideren met de angst dat ze gedood kunnen worden. En door die angst uiteraard zo nu en dan tot werkelijkheid te laten worden. Dat terreurdaden doodnormaal (sic) een voortzetting tot op de dag van vandaag zijn van deze opsomming van pure oorlogsdaden, proberen vrijwel al onze leiders te verbloemen; de teneur van hun opmerkingen is dat het aan sociale misstanden (jawel: onze eigen schuld) zou liggen: we geven ze geen kansen… De angst voor zetelverlies druipt ervan af, het benoemen van het probleem, laat staan het wagen van een poging door te dringen tot de kern ervan wordt angstvallig vermeden.

    Een oorlog beëindig je niet door te gaan kissebissen over de manier waarop je een stukje loopgraaf waar – hoe betreurenswaardig ook – een aantal slachtoffers gevallen is, beter beveiligen kunt. Je zult moeten beginnen met je de vraag te stellen hoe de vrede er uit moet zien; de beantwoording daarvan kan heel lastig zijn. En in het onderhavige verband zul je ook niet om een vraag heen kunnen die vrijwel niemand hardop durft te stellen…
    Je zult die potentiaalput waarin je tegenstander zich bevindt moeten analyseren. En daar bijvoorbeeld in betrekken wat een jongerenimam vandaag in de VK zegt: “Betogen dat waarop IS zich beroept niet in de theologische teksten staat, is volgens hem een verkeerde strategie. ‘De teksten bestaan. Het gaat om de interpretatie”. Twee meningen met daartussen een feit. Dat feit is bruikbaar voor je analyse, en ik heb redenen aan te nemen dat je bij de voltooiing daarvan een gigantisch probleem hebt blootgelegd, de vraag waar iedereen van wegkijkt, een probleem waarvoor de oplossing waarin zowel de kool als de geit gespaard worden niet bestaat. Je zult dus – in de praktijk letterlijk – of de kool moeten schrappen en door moeten gaan met de geit, dan wel de geit schrappen en doorgaan met de kool.
    De vraag waar ik op doel luidt: “kan de islam met het westen leven?”




Reageer